دفاع ننموده ، با اينكه هزاران نفر بودند و هر كارى مىتوانستند بكنند ، اما از ترس مرگ ، از ديار خود بيرون شدند . خداى سبحان به ايشان فرمود : به مرگ ذلت و جهل بميريد كه جهل و خمود و ذلت خود نوعى مرگ است ، هم چنان كه علم و غيرت و زير بار ظلم نرفتن خود نوعى حيات به شمار مىآيد ، و در كلام مجيدش فرموده : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » . « 1 » و نيز مىفرمايد : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُه فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها » . « 2 » و سخن كوتاه اينكه : اين هزاران نفر به ذلت و در زير چكمه هاى دشمن مىميرند ، و هم چنان مرده مىمانند ، تا آنكه خداى سبحان روحيه قيام و دفاع از خويشتن را به آنان القا مىكند ، و همين مردگان تو سرى خور ، قيام نموده و حقوق از دست رفته خود را مىطلبند ، و در آخر استقلال مىيابند ، و اينها كه خدا زنده شان كرده هر چند به حسب اشخاص ، غير آنهايى هستند كه خدا آنها را دچار مرگ ذلتبار كرده بود ، به جز اينكه همه در حقيقت يك امتند ، كه در دوره اى مرده بودند و در دوره اى ديگر زنده شدند ، و در قرآن كريم مورد ديگرى هست كه خداى تعالى قومى را واحد خوانده ، با اينكه اشخاص آن مختلف هستند مانند آيه شريفه : « وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ » « 3 » كه اولين و آخرين بنى اسرائيل را يك قوم دانسته ، به آخرين ايشان مىفرمايد : كه ما شما را از فرعون نجات داديم ، با اينكه اولين ايشان را نجات داده بود ، و نيز مانند آيه شريفه : « ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ » . « 4 » پر واضح است كه اگر نظريه ما در باره اين آيه درست نباشد ارتباط آيه كه در مقام مثل زدن است ، با آيات بعدش كه در باره قتال است برقرار نمىشود ، و اين خلاصه اى از گفتار آن مفسر بود . و اين گفتار بطورى كه ملاحظه مىكنيد زمانى قابل قبول است كه اولا يا بطور كلى معجزات و خوارق عادات را منكر شويم ، و يا بعضى از انحاى آن را ( چون مرده را زنده كردن ) و

--> ( 1 ) هان ! اى كسانى كه به خدا و رسول ايمان آورده‌ايد دعوت خداى را كه شما را به چيزى مىخواند كه شما را زنده كند ، اجابت كنيد . « سوره انفال ، آيه 24 » ( 2 ) آيا كسى كه مرده بود و ما او را زنده اش كرده نورى برايش قرار داديم تا با آن در بين انسانها مشى كند ، مثل او مثل كسى است كه در ظلمتهايى قرار دارد كه بيرون شدن از آن برايش مقدور نيست . « سوره انعام ، آيه 122 » ( 3 ) ما شما را از خاندان فرعون نجات داديم . « سوره اعراف ، آيه 140 » ( 4 ) سپس شما را بعد از مردنتان مبعوث كرديم . « سوره بقره ، آيه 56 »